Соңғы жылдары Қазақстанда металлургия, машина жасау және мұнай өңдеу салалары экономиканың негізгі өсу драйверлеріне айналып, шикізат экспортына тәуелділікті төмендетуде. 2024 жылы өңдеу өнеркәсібінің ЖІӨ-ге қосқан үлесі алғаш рет тау-кен өндіру секторынан асып түскені ресми түрде жарияланды. Бұл жоғары технологиялық өндірістер үлесінің артқанын көрсетеді және ел экономикасының әртараптандырылуының маңызды индикаторына айналды.
Кешенді тәсіл – саланы дамытудың негізі
2025 жылдың қорытындысы бойынша өңдеу өнеркәсібі оң динамиканы сақтап, экономиканың негізгі секторларының бірі болып қалуда. Өңдеу секторының ЖІӨ құрылымындағы үлесі 12,7–13%-ға жетсе, осы кезеңде тау-кен өндіру саласының үлесі 11,9–12%-ға дейін төмендеді.
Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің мәліметінше, машина жасау саласы ерекше жоғары өсім көрсетуде.
«Автокөлік құралдарын өндіру көлемі 17,5%-ға, ауыл шаруашылығы техникасы — 18,1%-ға, электр жабдықтары өндірісі — 16%-ға өсті, ал компьютерлік және электрондық техника өндірісі бір жарым есеге артты», — деп мәлімдеді ведомство.
ЖІӨ құрылымындағы мұндай өзгерістер бір жылдың нәтижесі емес. Бұл үрдіс 2020 жылдан бастау алды. Сол кезеңнің өзінде өңдеу өнеркәсібінің 2020–2021 жылдардағы экономикалық өсімге қосқан үлесі айқын байқала бастады.
Өңдеу өнеркәсібінің өсіміне қара және түсті металлургия, машина жасау, химия өнеркәсібі және құрылыс материалдарын өндіру негізгі үлес қосты.
2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстанның машина жасау саласы айтарлықтай өсім көрсетіп, өндіріс көлемі 5,7 трлн теңгеге жетті. Бұл оның өңдеу өнеркәсібінің негізгі секторларының бірі ретіндегі рөлін тағы бір мәрте растады.
Рекордтық өсімнің басты драйвері автомобиль жасау саласы болды. Бұл бағыттағы өндіріс көлемі 2,3 трлн теңгеден асып, 171,1 мың техника бірлігі шығарылды.
Қазақстан машина жасау саласының мұндай феноменалды дамуы ең алдымен кешенді мемлекеттік саясаттың нәтижесі болды. Бұған 2009 жылдан бері жүзеге асырылып келе жатқан индустриялық-инновациялық даму бағдарламалары мен 2028 жылға дейінгі машина жасауды дамытудың кешенді жоспары негіз қалады. Сонымен қатар құрылымдық реформалар, инвестициялар тарту, арнайы экономикалық аймақтарды құру және саланы жергіліктендіруге, экспортты қолдауға, толық өндірістік цикл қалыптастыруға, импортты алмастыруға және технологиялық прогреске бағытталған жүйелі стратегия негізгі табыс факторларына айналды.
Бұл үдеріске оның бірнеше маңызды құрамдас бөлігі де ықпал етті: қарапайым ірі тораптық құрастырудан толыққанды өндірістік циклдерге көшу (әсіресе автомобиль және ауыл шаруашылығы машина жасау салаларында), жеңілдетілген автонесиелеу, лизинг және өндірушілерге арналған салықтық преференциялар, экспорттық әлеуетті дамыту және көрші елдердің нарығына шығу. Бұл өз кезегінде отандық өнімнің бәсекеге қабілеттілігін дәлелдейді. Сондай-ақ кәсіпкерлерге өндірісті іске қосу үшін дайын инфрақұрылым ұсынылатын индустриялық аймақтардың құрылуы маңызды рөл атқарды.
Нәтижесінде сала «шикізаттық қосымша» мәртебесінен шығып, жоғары қосылған құн қалыптастыратын бағытқа айнала бастады. Мәселен, 2025 жылы Қазақстанда бұған дейін өндірілмеген оннан астам жаңа өнім түрін шығару жолға қойылды. Олардың қатарында локомотив элементтері, турбина бөлшектері, су тазартуға арналған мембраналық элементтер, медициналық глюкометрлер, сондай-ақ сұйық өнімдерге арналған Pure-Pak картон қаптамалары бар. Бұл өндіріс импортты толық алмастыруға мүмкіндік береді.
Сондай-ақ елімізде жаңа техника мен өнеркәсіптік өнім түрлерін өндіру жоспарлануда. Атап айтқанда, карьерлік самосвалдар, автогрейдерлер, фронталды тиегіштер, жаңартылатын энергетикаға арналған трансформаторлар, сондай-ақ сутегі мен натрий сульфатын өндіру көзделіп отыр.
Бұдан бөлек, Қазақстан машина жасаушыларының одағы мемлекет, бизнес және сарапшылар қауымдастығы өкілдерін біріктіретін саланың дамуын талқылауға арналған маңызды жыл сайынғы іс-шара — Қазақстан машина жасаушыларының форумын тұрақты түрде өткізеді. Бұл — машина жасаудың түрлі бағыттарындағы мамандар, министрліктер, мемлекеттік органдар, сарапшылар, экономистер мен саясаткерлер үшін өзекті мәселелерді талқылайтын кәсіби диалог алаңы.
Машина жасаушылар форумы — ең алдымен кооперациялық байланыстарды дамытуға арналған жұмыс алаңы. Мұнда әлеуетті серіктестер бір-бірін тауып, келісімдер жасасады. Бұл белгілі бір деңгейде өнеркәсіптік кәсіпорындар жәрмеңкесіне ұқсайды: компаниялар жеткізушілерді, өндірістік әріптестерді және әртүрлі нарықтарға бірлесіп шығуға мүмкіндік беретін серіктестерді табады.
Форум қатысушылары саланың проблемаларын талқылап, даму жолдарын айқындайды, импортты алмастыру және экспорттық әлеуетті арттыру бойынша стратегиялық бағыттарды белгілейді, заңнамалық мәселелерді, қазақстандық машина жасаудың ішкі және сыртқы нарықтардағы бәсекеге қабілеттілігін қарастырады. Ең бастысы — бейінді ведомстволардың мамандарының қатысуымен көптеген жүйелі мәселелерді сол жерде және жедел түрде шешуге, сондай-ақ отандық өндірісті дамыту бойынша стратегиялық ұсынымдар әзірлеуге мүмкіндік бар.
Осындай ұжымдық әрі ғылыми тәсілдің негізінде саланың тұжырымдамалық көрінісі қалыптасып, машина жасауды дамытудың кешенді жоспарын іске асыру қадамдары айқындалады.
Машина жасау саласының экспорттық әлеуеті
Жалпы алғанда, машина жасау өңдеу өнеркәсібінің ең қарқынды дамып келе жатқан салаларының біріне айналып, оның жалпы көлемінің 5,9%-ға өсуін қамтамасыз етті.
Бұл — соңғы жылдары Қазақстанның машина жасау саласында жүргізілген кешенді әрі нәтижелі жұмыстың заңды қорытындысы. Нәтижесінде өңдеу өнеркәсібіндегі машина жасаудың үлесі 19%-ға жетіп, жаңа зауыттардың іске қосылуы мен өндірістік қуаттардың кеңеюі артты. Мәселен, 2025 жылы 33 жаңа өнеркәсіптік нысан пайдалануға берілді. Маңызды жобалардың қатарында Алматыдағы мультибрендті зауыт (Chery, Haval, Changan) пен Қостанайдағы Kia Qazaqstan кәсіпорны бар.
Сонымен қатар 2024–2025 жылдары Қазақстан машина жасау өнімдерінің экспортын белсенді түрде дамытты. Мысалы, локомотивтер (электровоздар мен тепловоздар) жоғары стандарттарға сай өндіріліп, ТМД елдеріне экспортталуда. Негізгі серіктестер қатарында Ресей, Тәжікстан, Әзірбайжан, Түрікменстан бар, ал Қырғызстан мен Беларусь перспективалы бағыттар ретінде қарастырылуда. 2024 жылдан бастап Моңғолияға тепловоз экспорттау басталды, ал 2026 жылы Қазақстан Пәкістанға жалпы құны 108 млн АҚШ долларын құрайтын 600 электробус жеткізуді жоспарлап отыр.
«Локомотив құрастыру зауыты» АҚ (100% Wabtec) өндіретін Evolution сериялы (ТЭ33А) тепловоздары мен «Электровоз құрастыру зауыты» ЖШС (Alstom) шығаратын электровоздар Қазақстан теміржол машина жасауының негізгі экспорттық өнімдеріне айналды.
Bars бренді және өзге аккумуляторлар Талдықорғанның өзіндік брендіне айналып, жақын шетелдерде ғана емес, Еуропалық Одақ пен Таяу Шығыс нарықтарында да орнықты позицияға ие болды. Олар ТМД нарығында елеулі үлеске ие болып, өндірісті автоматтандырудың арқасында Еуропадағы бәсекеге төтеп беруде.
«Қайнар-АКБ» ЖШС өндіретін Bars аккумуляторлары 2024–2025 жылдары ТМД елдеріне (Ресей, Беларусь, Қырғызстан, Тәжікстан, Өзбекстан), Қытайға, БАӘ-ге, Еуропа елдеріне (Германия, Польша) және Африканың бірқатар мемлекеттеріне экспортталды.
IT және автоматтандыру саласында да әлеует қалыптасып келеді. Жол қозғалысын басқару жүйелері мен бағдаршам нысандарының экспорты отандық инженерлердің шетелдік мегаполистер үшін Smart City шешімдерін әзірлеудегі мүмкіндігін көрсетеді.
Қазақстан автоматтандырылған жол қозғалысын басқару жүйелерін және «ақылды» бағдаршамдарды негізінен Орталық Азия елдеріне — Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстанға, сондай-ақ Ресейге экспорттауда. Бұл өнімдер мен бағдарламалық қамтамасыз ету ЕАЭО және өңірлік ынтымақтастық аясында көлік инфрақұрылымын жаңғыртуға бағытталған.
Сонымен қатар Қазақстан БАӘ, Сауд Арабиясы және Сингапур секілді алыс шетелдерге де интеллектуалды басқару жүйелерін (IT өнімдерін), соның ішінде «ақылды қалаларға» арналған бағдарламалық шешімдерді экспорттауды бастады.
Ішкі өндірістің өсуі мен жоғары сұраныс аясында отандық автокөліктер импорт бағасына тәуелділігінің төмендігімен ерекшеленіп, перспективалы өнім ретінде қарастырылуда. Осыған байланысты Еуропалық Одақ елдерімен келіссөздер жүргізілуде.
Бұл мақсатта зауыттар ұсақ тораптық құрастыруға (CKD) көшуде. Бұл процесс шанақтарды дәнекерлеу мен бояуды қамтиды және халықаралық стандарттарға сәйкестік үшін аса маңызды. Зауыттар барлық жеңіл автокөлік модельдері бойынша дәнекерлеу мен бояудың 100% деңгейіне жетуді жоспарлап отыр. Бұл өз кезегінде өнімге «Қазақстанда жасалған» мәртебесін беріп, бажсыз сауда мүмкіндігін кеңейтеді.
Сонымен қатар 2026 жылы Astana Motors Manufacturing Kazakhstan мультибрендті зауытының толық қуатқа шығуы күтілуде. Зауыт жыл сайын Chery, Haval және Changan маркаларының 90 мыңға дейін автокөлігін шығарып, экспортқа бағдарланатын болады.
Мұндай әртараптандыру елдің шикізат бағасына тәуелділігін төмендетіп, жоғары технологиялық секторларда жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік береді.
Қазақстандық автокөліктер экспортын Еуропалық Одақ елдері мен Орталық Азия мемлекеттеріне қайта бағдарлау Ресейге жеткізілім көлемінің айтарлықтай қысқаруымен байланысты. 2026 жылдың басына қарай экспорт көлемі 3,5 есеге төмендеді. Бұған Ресейдегі утилизациялық алымның өсуі, Қазақстанның жауап шаралары және Ресейдегі жергілікті өндірістің артуы әсер етті.
Экспорттың негізгі үлесін KIA (28%), Hyundai (27%) және Skoda (23%) брендтері құрайды. Ең сұранысқа ие модельдер қатарында Tucson, Sportage және Kodiaq бар.
Айта кету керек, 2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстан автомобиль өнеркәсібі тарихи рекорд орнатты: 171 144 автокөлік өндіріліп, өсім 18%-ды құрады. Бұл жоғары сұраныстың айқын дәлелі. Ал сабақтас өндірістерді қоса есептегендегі жиынтық өндіріс көлемі 209 мың бірлікке жуықтады.
Өнеркәсіптік робототехниканы енгізу мәселелері
Машина жасау — жоғары технологиялық сала. Локомотивтер, трансформаторлар, компьютерлер және өзге де жабдықтар сияқты күрделі өнімдерді әзірлеу мен өндіру озық ғылыми білім мен заманауи технологияларды қолдануды талап етеді.
Шынында да, бүгінде елімізде жұмыс істеп тұрған машина жасау кәсіпорындарының шамамен жартысын техникалық жаңғырту, қайта жарақтандыру және модернизациялау міндеті өткір тұр. Бұл олардың бәсекеге қабілетті өнім шығаруына мүмкіндік беру үшін қажет. Осы міндеттерді шешу мақсатында биыл Қазақстан Үкіметі цифрлық технологияларды енгізуге, инвестиция тартуға және өндірісті жаңғыртуға қомақты қаражат бөлуде.
Өйткені ғылыми зерттеулер мен жаңа технологияларды енгізу отандық машина жасау саласының ішкі нарықтағы ғана емес, сыртқы нарықтағы да бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар олар өндірістік үдерістерді жаңғыртуға, тиімділікті арттыруға мүмкіндік береді. Қазақстан үшін ғылымды қажетсінетін өндіріске көшу қазіргі таңда аса маңызды.
Ғылым мен өндірістің интеграциясы үш негізгі артықшылық береді. Біріншіден, өнімнің технологиялық күрделілігі артады — цифрлық басқаруы бар локомотивтер мен трансформаторлар («ақылды» жабдықтар) жоғары бағаланып, ұзақ қызмет етеді. Екіншіден, автоматтандыру мен жаңа материалдарды пайдалану өзіндік құнды төмендетіп, экспорттық өнімнің тартымдылығын күшейтеді. Үшіншіден, адами капитал дамиды: жоғары технологиялармен жұмыс істеу жаңа буын инженерлерін қажет етеді, бұл өз кезегінде білім мен ғылым жүйесін реформалауға серпін береді.
Сондықтан елде робототехника, IoT-сенсорлар, жасанды интеллект негізіндегі аналитика және бірыңғай цифрлық платформалар интеграциясына сүйенетін толық автоматтандырылған өндіріс тұжырымдамасы белсенді түрде дамып келеді. Мұндай өндірістерде роботтар дәнекерлеу, бояу және СББ (сандық бағдарламалық басқару) станоктарына қызмет көрсету жұмыстарын атқарады. Бұл — «адамсыз зауыттар» қағидатына негізделген жаңа индустриялық модель.
Қазақстан қазірдің өзінде Alstom және Wabtec сияқты жоғары технологиялық брендтерді жергіліктендіру бағытында нақты қадамдар жасап келеді. Алайда келесі кезең — өзіміздің R&D орталықтарын (ғылыми-зерттеу базаларын) қалыптастыру болуы тиіс.
Соңғы жылдары отандық машина жасау саласы қарапайым құрастырудан жоғары технологиялық өндіріске көшіп, тұрақты өсім көрсетуде. Сапалы серпілістің негізгі факторлары ретінде роботтандыру, «цифрлық зауыттарды» іске қосу және өндірісті терең жергіліктендіру аталады.
Мәселен, «Майами Solar» ЖШС-де күн панельдерін роботтандырылған құрастыру жүйесі енгізілген. Ал жақын уақытта жасанды интеллект интеграцияланған гуманоидты роботтар өндіретін кәсіпорын құру жоспарланып отыр.
Технологиялық жаңару аясында 2025 жылы салада робототехника мен автоматтандыру саласындағы құзыреттерді талап ететін 8 жаңа мамандық енгізілді.
Дегенмен, бұл бағытта әлі де көптеген мәселелер мен түйткілдер сақталуда. Қазақстан машина жасаушылар одағының басқарма төрағасы Мейрам Пішембаев «Казахстанская правда» газетінде жарияланған «Еститін мемлекет»: отандық машина жасауды дамытудың жаңа серпіні» атты мақаласында былай деп жазған:
«2029 жылға қарай еңбек өнімділігін арттыруға өндірісте өнеркәсіптік роботтарды енгізу арқылы қол жеткізуге болады. Мұны дамыған елдердің тәжірибесі айқын көрсетіп отыр. Мысалы, Сингапурда 10 мың жұмысшыға шаққанда 1000-нан астам өнеркәсіптік роботтан келеді, Оңтүстік Кореяда — 800-ден астам, ал Қазақстанда небәрі 7 робот қана бар. Сонымен қатар елдегі өндірісте роботтандырылған кешендерді енгізу қарқыны да өте төмен деңгейде қалып отыр. Мәселен, 2023 жылы Қазақстанда бар болғаны 100 робототехникалық кешен енгізілсе, Қытайда бұл көрсеткіш 290 мыңды құрады».
2024 жылғы 29 қазанда Үкімет отырысында Премьер-министр Олжас Бектенов Қазақстан машина жасаушыларының одағының өнеркәсіптік роботтандыруды дамыту жөніндегі бастамасын қолдады. Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі Өнеркәсіп және құрылыс министрлігімен бірлесіп 2024–2029 жылдарға арналған Қазақстанда робототехниканы дамыту жөніндегі жол картасын әзірледі.
Сонымен бірге бекітілген Жол картасында өнеркәсіптік робототехниканы енгізуді қаржыландырудың нақты тетіктері сияқты тұжырымдамалық шешімдер жеткілікті деңгейде қарастырылмаған.
2029 жылға қарай ЖІӨ көлемін екі еселеу үшін Қазақстан дәстүрлі өсім көздеріне ғана сүйенбей, тұрақты экономикалық өсімнің драйверіне айнала алатын жоғары технологиялық және цифрлық өндірістерді дамытуға басымдық беруі қажет.
Бұл мәселелер кешені ең жоғары үкіметтік деңгейде шешілуі тиіс. Ең алдымен, өнеркәсіптік робототехниканы енгізуді қаржыландырудың нақты механизмдерін әзірлеу қажет.
Сонымен қатар Үкімет деңгейінде бизнестің инновациялар мен жаңа технологияларға белсенді инвестиция салуына жағдай жасалуы керек. Ғылыми зерттеулерге жеке инвестициялардың үлесін арттыру, қарапайым құрастырудан өндірісті жергіліктендіруге және өнім шығаруды кезең-кезеңімен кеңейтуге көшу маңызды.
2026 жылдың басында машина жасау саласының 12,9%-ға өсуін ескере отырып, автоматтандыруды қолдау өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыру және өндіріс көлемін ұлғайту үшін аса маңызды болып отыр. Сондай-ақ заманауи робототехникамен жұмыс істейтін мамандарды даярлау бағдарламаларын субсидиялау қажет.
Жоғары технологиялық өнім өндірісін ұлғайту және робототехника мен машина жасау саласына инвестицияларды белсенді тарту бойынша әлемдік тәжірибе мемлекеттік қолдау шараларының қажеттілігін көрсетеді. Олардың қатарында — салықтық жеңілдіктер (робототехникалық кешендердің өзін-өзі ақтау кезеңіне салықтан босату), жеңілдетілген несиелеу, инвестицияларды қорғау, R&D (ғылыми-зерттеу жұмыстары) дамыту, жабдық сатып алуға субсидиялар беру, сондай-ақ жоғары қосылған құны бар өнім өндірісін кеңейту үшін арнайы экономикалық аймақтар құру бар.
Дереккөз: qazaquni.kz